(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 13 अनुशासनपर्व


॥ श्रीः ॥
13.157. अध्यायः 157
अथ दानधर्मपर्व ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
नहुषेणागस्त्यस्य स्वयाने योजनम्॥ 1 ॥ तथा तेन सह श्रुतिप्रामाण्यविवादे स्वविरुद्धभाषिणोऽगस्त्यस्य मस्तके स्वपादेन ताडनम्॥ 2 ॥ तदा तज्जटान्तर्निगूढेन भृगुणा शापदानेन तस्याधःपातनम्॥ 3 ॥ ततो देवैरिन्द्रस्य स्वपदेऽभिषेचनम्॥ 4 । नहुषस्य स्वकृतपूर्वबलिदीपदानादिजसुकृतमहिम्ना पुनः स्वर्गप्राप्तिः॥ 5 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच।

कथं वै स विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि।
कथं देवेन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति॥ 13-157-1(87440)
भीष्म उवाच। 13-157-2x(7318)
एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः।
सर्वा एव प्रवर्तन्ते या दिव्या याश्च मानुषाः॥ 13-157-2(87441)
तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि वै।
बलिकर्म च यच्चान्यद्वत्सकाश्च पृथग्विधाः॥ 13-157-3(87442)
सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवेन्द्रस्य महात्मनः।
देवलोके नृलोके च सदाचारपुरस्कृताः॥ 13-157-4(87443)
ताश्चोद्भवन्ति राजेन्द्र समृद्ध्यै गृहमेधिनः।
धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च॥ 13-157-5(87444)
यथा सिद्धस्य चान्नस्य गृह्य चाग्रं प्रदीयते।
बलयश्च गृहोद्देशे ततः प्रीयन्ति देवताः॥ 13-157-6(87445)
यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणि।
तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां प्रजायते॥ 13-157-7(87446)
एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः।
प्रयच्छति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम्॥ 13-157-8(87447)
स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता।
नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीणन्ति देवताः॥ 13-157-9(87448)
पितरश्च महाभागा ऋषयश्च तपोधनाः।
गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनाऽर्चिताः॥ 13-157-10(87449)
इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः।
सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम्॥ 13-157-11(87450)
कस्य चित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते।
सर्वमेतदवज्ञाय न चकार यथाविधि॥ 13-157-12(87451)
ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलदर्पतः।
धूपदीपादिकविधिं न यथावच्चकार ह।
ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः परिबाध्यते॥ 13-157-13(87452)
अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह।
द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः॥ 13-157-14(87453)
ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत्।
निमीलयस्व नयने जटां यावद्विशामि ते।
`सुरेन्द्रपतनायेति स च नेत्र न्यमीलयत्॥' 13-157-15(87454)
ततोऽगस्त्यस्याथ जटां दृष्ट्वा प्राविशदच्युतः।
भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य च॥ 13-157-16(87455)
ततः स देवराट् प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै।
ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशाम्पते।
योजयस्वेति मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते॥ 13-157-17(87456)
यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप।
इत्युक्तो नरहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम्॥ 13-157-18(87457)
भृगुस्तस्य जटान्तस्थो बभूव हृषितो भृशम्।
न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा।
वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः॥ 13-157-19(87458)
न चुकोप तदाऽगस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै।
तं तु राजा पदैकेन चोदयामास भारत।
`श्रुतिः स्मृतिः प्रमाणं वा नेतिवादेन देवराट्॥' 13-157-20(87459)
न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट्।
अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः॥ 13-157-21(87460)
तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः।
शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम्॥ 13-157-22(87461)
यस्मात्पदाऽवधीः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम्।
तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते॥ 13-157-23(87462)
शप्तोऽथ स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह।
अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ॥ 13-157-24(87463)
भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते।
स शक्तोनाऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा॥ 13-157-25(87464)
स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा।
पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत्॥ 13-157-26(87465)
प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति।
ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम्।
शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः॥ 13-157-27(87466)
भृगुरुवाच। 13-157-28x(7319)
राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः।
स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वाऽन्तरधीयत॥ 13-157-28(87467)
अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः।
स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः॥ 13-157-29(87468)
नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः।
जगाम ब्रह्मभवनं पश्यतस्ते जनाधिप॥ 13-157-30(87469)
तदा स पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः।
जगाम ब्रह्मभवनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत्॥ 13-157-31(87470)
ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः।
वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान्।
स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः॥ 13-157-32(87471)
न च शक्यं विना राज्ञा सुखं वर्तयितुं क्वचित्।
तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम्॥ 13-157-33(87472)
एवं सम्भाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम्।
एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्तं नराधिप॥ 13-157-34(87473)
सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्ये च वासवः।
ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत॥ 13-157-35(87474)
एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात्।
स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः॥ 13-157-36(87475)
तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः।
दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपस्य दायकः।
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत॥ 13-157-37(87476)
यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलन्ते तावतीः समाः।
रूपवान्बलवांश्चापि नरो भवति दीपदः॥ 13-157-38(87477)
य इदं शृणुयाद्वापि पठते यो द्विजोत्तमः।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति स च वै नात्र संशयः॥ ॥ 13-157-39(87478)

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥ 157 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-157-3 वत्सकाः पुत्रादेर्वार्षिकोत्सवाः। यच्चान्यदुत्सेकाश्चेति थ.ध.पाठः॥ 7-157-20 तं तु राजा प्रतोदेनेति झ.पाठः॥ 7-157-30 भवनं तेन पुण्येन कर्मणेति थ.ध.पाठः॥ 7-157-38 रूपवान्धर्मवांश्चापीति ध.पाठः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.